Zaćmiony świat
Weronika Śliwa, 2006-09-06, ostatnia aktualizacja 2006-09-07 10:27
Już dziś wieczorem mieszkańcy Polski będą mogli podziwiać częściowe zaćmienie Księżyca. Oglądając nadgryzioną tarczę naszego satelity, pomyślmy o czasach, gdy zaćmienie Srebrnego Globu lub Słońca zmieniało losy całych narodów.
Dramatyczny przebieg zaćmień sprawiał, że dotyczące ich dane znajdujemy w najdawniejszych kronikach. Najstarszym z zaćmień, których datę możemy jednoznacznie ustalić, jest zaćmienie Słońca wspomniane w dokumentach asyryjskich z 15 czerwca 763 roku p.n.e. Kroniki chińskie wspominają jednak o zaćmieniach dawniejszych - w jednej z nich opisana jest ponura historia astronomów cesarskich Ho i Hi skazanych na śmierć za niedopilnowanie ciążącego na nich obowiązku przewidzenia zaćmienia. Cesarz nie zdążył zarządzić zbiorowego bicia w bębny dla odstraszenia pożerającego Słońce smoka. Astronomów nie uratowało nawet szczęśliwe zakończenie zaćmienia. Najprawdopodobniej zdarzenie to miało miejsce w roku 2134 p.n.e., ale dokładność tego datowania wynosi zaledwie 200 lat.
Warunki zaćmień
Zaćmienia Słońca obserwujemy, gdy jego tarczę zakryje tarcza Księżyca. Zaćmiony Księżyc podziwiamy, gdy Srebrny Glob wejdzie w cień rzucany przez Ziemię. Gdyby orbity Ziemi wokół Słońca oraz Księżyca wokół Ziemi leżały w tej samej płaszczyźnie, Słońce byłoby zaćmiewane przy każdym nowiu, a Księżyc - przy każdej pełni. Ponieważ jednak orbita Księżyca jest nachylona pod kątem nieco ponad 5 st. do płaszczyzny ruchu Ziemi, szansę na zaćmienie mamy tylko wówczas, gdy pełnia lub nów wydarzą się w pobliżu węzłów - punktów przecięcia obu orbit. W zależności od tego, jak blisko węzła zdarzy się zaćmienie może mieć ono różne formy. Na jego przebieg wpływa też wzajemna odległość wszystkich trzech ciał. Nic dziwnego - Księżyc porusza się wokół Ziemi po elipsie i jego odległość od naszej planety zmienia się od 363 tys. do 405,5 tys. km, a więc o około 10%. O 3% zmienia się też odległość między Ziemią a Słońcem.
Słońce w obrączce
Kształt i położenie orbit Ziemi i Księżyca sprawiają więc, że prócz całkowitych zaćmień Słońca możemy obserwować zaćmienia częściowe oraz obrączkowe, gdy dalsza niż zwykle tarcza Księżyca zasłania jedynie centralne części tarczy słonecznej. Zaćmień obrączkowych jest nieco więcej niż całkowitych: na każde 100 zaćmień, w których środki słonecznej i księżycowej tarczy się pokrywają, zaćmień obrączkowych jest około 60. Księżyc zasłania Słońce stosunkowo często - każdego roku występują co najmniej dwa zaćmienia Słońca, niekiedy nawet pięć (choć najwyżej trzy całkowite). Wydarzenia te wydają nam się rzadkie, ponieważ każde z nich można obserwować tylko z niewielkiego obszaru Ziemi. Choć cień Księżyca przesuwa się po powierzchni Ziemi z zachodu na wschód, pokonując zwykle drogę kilku tysięcy kilometrów, szerokość pasa całkowitego zaćmienia wynosi zaledwie około 270 km. W sąsiedztwie pasa można obserwować tylko znacznie mniej efektowne zaćmienie częściowe. Nic więc dziwnego, że choć zaćmienia całkowite zdarzają się przeciętnie raz na półtora roku, dany obszar Ziemi nawiedzają średnio raz na 370 lat; zdarzają się rejony, które gościły kolejne zaćmienia w odstępie kilkuletnim.
Wulkaniczny Księżyc
Urozmaicony charakter mają też zaćmienia Księżyca. Prócz zaćmień całkowitych, w czasie których cała tarcza satelity chowa się w cieniu Ziemi, możemy obserwować jego zaćmienia częściowe oraz półcieniowe, podczas których Srebrny Glob chowa się w stosunkowo jasny półcień Ziemi (a więc z jego powierzchni da się wtedy obserwować tylko częściowe zaćmienie Słońca przez Ziemię). W ciągu roku mogą się wydarzyć aż trzy zaćmienia Księżyca, może też nie być ani jednego. Za to gdy zaćmienie już się wydarzy, mogą je oglądać wszyscy mieszkańcy nocnej półkuli Ziemi. Obserwacje całkowitych zaćmień Księżyca dostarczają nam nie tylko wzruszeń estetycznych, ale i informacji o stanie ziemskiej atmosfery: zaćmiony satelita jest zwykle mimo wszystko widoczny, gdyż dociera do niego załamane w ziemskiej atmosferze światło. Kolor obserwowanego globu zależy więc od zapylenia i stanu zachmurzenia atmosfery: po wielkich wybuchach wulkanów, takich jak wybuch Pinatubo w roku 1991, Księżyc zaćmiony w grudniu 1992 roku był tak ciemny, że praktycznie niewidoczny. Zwykle zaćmiona tarcza ma kolor ciemnoczerwony, rdzawy lub nawet pomarańczowy. Zaawansowani obserwatorzy mogą nie tylko oceniać jego kolor, ale i mierzyć czas, w jakim zaćmienie dociera do kolejnych kraterów księżycowych - zależy on od zmieniających się nieznacznie rozmiarów cienia Ziemi, a dokładniej od kształtu i stanu jej atmosfery.
Odkrycia z zakrycia
Obserwacje kolorów i tempa zaćmiewania Księżyca nie są jedynymi sposobami zbierania informacji naukowych podczas zaćmień. To dzięki nim starożytni Grecy przekonali się, że Ziemia jest kulista, a dziewiętnastowieczni badacze odkryli w widmie zaćmionego Słońca nowy pierwiastek - hel. Zaćmienia Słońca umożliwiły też odkrycie jego korony - supergorącej, ale niezwykle rzadkiej warstwy słonecznej atmosfery, której blask jest zazwyczaj tłumiony przez światło z niższych warstw Słońca. Przesłonięcie blasku naszej gwiazdy umożliwiało też niegdyś, niestety bezskuteczne, poszukiwania planet, okrążających ją wewnątrz orbity Merkurego. Na obserwacje słonecznego zaćmienia z 1919 roku wyruszyły ekspedycje do Afryki Zachodniej i Brazylii. Miały one na celu potwierdzenie przewidywań ogólnej teorii względności. Zgodnie z nią, przechodzące tuż koło Słońca światło gwiazd powinno się ku niemu odchylać, a więc położenie gwiazd na niebie - przesuwać. Pomiary wykonane w trakcie zaćmienia okazały się niedokładne, ale uznano, że potwierdziły einsteinowskie postulaty. Gdy w 1930 roku wynaleziono koronograf, który umożliwia obserwacje korony słonecznej poza zaćmieniem, rola takich badań zmalała, choć i współcześnie nadal się je wykonuje. Dziś ważniejszą rolę w obserwacji Słońca odgrywa SOHO - próbnik, który obserwuje je cały czas z przestrzeni międzyplanetarnej. Na obserwacje zaćmień słonecznych wyruszają wciąż jednak rzesze badaczy i amatorów - miłośników tych wyjątkowych zjawisk.
Najbliższe zaćmienia Księżyca widoczne z obszaru Polski
Kod: Zaznacz cały
DATA RODZAJ GODZINA MAKSIMUM
7 IX 2006 częściowe 20:51
3/4 III 2007 całkowite 0:21
21 II 2008 całkowite 4:26
16 VIII 2008 częściowe 23:10
6 VIII 2009 półcieniowe 2:39
31 XII 2009 częściowe 20:23
Kod: Zaznacz cały
DATA RODZAJ SKĄD WIDOCZNE JAKIE W POLSCE
1 VIII 2008 całkowite Kanada, Grenlandia,
Rosja, Mongolia i Chiny częściowe
4 I 2011 częściowe Europa częściowe
1 VI 2011 częściowe Islandia, Rosja niewidoczne
3 XI 2013 obrączkowo-całkowite w południowej Europie
widoczne jako częściowe niewidoczne
20 III 2015 całkowite Wyspy Owcze częściowe
Pierwsze zaćmienie całkowite widoczne z terenu Europy nastąpi dopiero 12 VIII 2026. Będzie widoczne jako całkowite w Hiszpanii i Islandii, w Polsce tuż przed zachodem Słońca jako częściowe.
chyba, ze chmury beda... 
.
